CINEMARCH

سفرنامه استانبول۴

نامها و نشانه‌ها

شهر استانبول، در هر برهه از تاريخ دور و دراز خود، به نامی ناميده شده‌است. بيزانتيوم Byzantium پيشاتاريخ يونانی، که گويا بزرگترين شهر بخش خاوری فرهنگ يونانی و خاستگاه آن بوده‌است، پس از شکل‌گيری امپراتوری روم خاوری، در سالهای ۳۳۰م. همچون پايتخت فرمانروايی، به‌دست کنستانتين بازساخته شد. کنستانتين، شهر بازساخته خود را، رم نو Roma Nova خواند. مردم اما، آن را کنستانتينوپوليس Konstantinopolis (شهر کنستانتين) می‌ناميدند؛ که اروپاييها آن را به کنستانتينوپل Constantinople برگرداندند. عربها، که توانايی شگرفی در زمينه دگرگون‌سازی نامهای يونانی دارند، بيزانس و بيزانتيوم را به‌شکل بيزنطه و بوزنطه درآوردند؛ و کنستانتينوپوليس را به قسطنطنيه برگرداندند. نامگذاری عثمانيها اما از دگرگون‌سازی عربها هم خنده‌دارتر بود. آنها، که آيين اسلام را دستاويز کشورگشاييهای خود ساخته‌بودند، پايتخت‌شان را اسلامبول (شهر اسلام) ناميدند. نام کنونی شهر، که پس از برپايی جمهوری ترکيه، از سال ۱۹۳۰، نام رسمی آن شد، از يک ديدگاه دگرگون‌شده همان کنستانتينوپل شمرده‌می‌شود که در گويش بوميان ترک‌زبان و با گذشت زمان به اين شکل درآمده‌است. ديدگاهی ديگر اما، نام استانبول را برگرفته از واژه يونانی eis tin poli (به‌معنای در شهر يا به‌سوی شهر) می‌داند؛ چرا که پيش از برپايی امپراتوری روم خاوری، بوميان يونانی‌زبان سرزمينهای خاوری يونان، بيزانتيوم را، که بزرگترين شهرشان بود، شهر poli می‌ناميدند.

هر يک از اين نامهای پرشمار شهر، نمود بخشی از تاريخ دور و دراز استانبول امروز است که نشانه‌های بازمانده از گذشته‌ها را، به‌شکل آثار و يادمانهای گوناگون، در خود جای‌داده‌است. هرچه از گذشته‌های دورتر به امروز نزديک می‌شويم، شمار يادمانها نيز فزونی می‌گيرد. برای نمونه، شمار يادمانهای بازمانده از امپراتوری بيزانس، به شمار انگشتان دو دست نمی‌رسد: آبراهه والنس، آب‌انبارهای زيرزمينی Yerebatan و هزارويک ستون، اياسوفيا و چند کليسای ديگر؛ برج گالاتا، چند ستون يادبود و ....در برابر، بيشترين يادمانهای تاريخی استانبول، بازمانده عثمانيهاست: مسجدهای شناخته‌شده‌ای مانند سلطان احمد، بایزید، سلیمانیه، شاهزاده، ینی(نو) ... کاخها، که بیشتر آنها امروزه به‌شکل موزه درآمده‌اند (توپکاپی، دلماباهچه ...)، مجموعه بازار سرپوشیده با راسته‌ها و مکانهای چندگانه آن. آثار بازمانده از سده 19 و سالهای آغازین سده 20 نیز، انبوه پرشمار ساختمانهای نه چندان شناخته‌ای هستند که آنها را معماری شهری می‌توان نامید. از میان این یادمانها می‌توان یالی ها (خانه‌های ییلاقی دولتمردان عثمانی در کناره آسیایی بوسفور) و نیز ساختمانهای ساخته‌شده به شیوه باروک و نئوکلاسیک و مدرن آغازین شکل‌دهنده لبه خیابانهایی مانند استقلال و ... را نام برد. پراکندگی این یادمانها در جای جای هسته تاریخی شهر و همنشینی و همسایگی فضاها و مکانهای کارکردی امروزی، شکل‌دهنده ساختار شهری ویژه ای است که در گستره آن دو کانون یا محور شهری پراهمیت استانبول مرکزی را می‌توان بازشناخت.

+ يعقوب رشتچيان ; ۱۱:٢٥ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ۱٥ اردیبهشت ،۱۳۸۳
comment نظرات ()