CINEMARCH

شهرشناسی تبريز۷

شناسايی و بررسی فرايند دگرگونی

تاريخی بلوک شهری پاساژ

پيشينه تاريخی منطقه

آ - ساختار شهری

بلوک شهری جاگرفته در چارگوشه شکل یافته از خیابانهای پهلوی پیشین، شهناز شمالی، امین و ملل متحد، که از برای جاگیری گذر تاریخی پاساژ (کوچه پستخانه) در آن، به همین نام خوانده می‌شود، تا پیش از سالهای 1300 خورشیدی و آغاز طرحهای شهرسازی نوین، بخشی از ارمنستان در نیمه شمالی محله مهادمهین (میارمیار) به شمارمی‌رفت. ارمنستان تنها بخش این محله بود که در درون باروی شهر جای‌داشت. بخش بزرگتر محله میارمیار در بیرون از بارو گسترده‌بود و دروازه مهادمهین پیوندگاه  آن با بخش درون بارو بود. گذرگاههای اصلی بخش جنوبی محله، که از درون کویهای اهراب، لیلاوا و چرنداب به سوی مرکز شهر می‌رفت، پیش از رسیدن به دروازه مهادمهین یکی شده و به شکل بازارچه مهادمهین از دروازه می‌گذشت. این گذرگاه، در شمال دروازه به گذرگاه خاوری – باختری دیگری (کوچه میارمیار کنونی) می‌رسید و در راستای آن، رو به دو سوی خاوری و باختری دروازه، دو شاخه می‌شد. شاخه خاوری خود از راه دو گذرگاه میارمیار بالایی (عین الدوله) و پایینی (سردار) به گذرگاه شمالی – جنوبی مهمی، که ارگ علیشاه را به درآیگاه بازار می‌رساند، می‌پیوست. شاخه باختری، هم‌راستا با بارو و اندکی دورتر از دروازه، به کوچه پستخانه (پاساژ) می‌رسید.

 

بخش خاوری این برخوردگاه مهم، تا سر پاساژ و نیز در راستای آن، به شکل بازارچه درآمده‌بود و از این نقطه به سوی باختر، دوباره به شکل دو گذرگاه جدا از هم درمی‌آمد. گذرگاه کم اهمیت تر که همان دنباله باختری گذرگاه هم‌راستای بارو بود، به نام کوچه نعلچیگران از کناره بارو به دروازه گجیل می‌رفت. گذرگاه اصلی‌تر اما، همان پاساژ است که با راستایی گراییده به شمال باختری، به گذرگاهی می‌رسید که در سالهای پسین خیابان تربیت بر روی آن ساخته‌شد. جایگاه کارکردی بالای پاساژ این است که، در سالهای پیش از 1300، یکی از دو گذرگاه اصلی پیونددهنده دروازه مهادمهین به بازار و مرکز شهر بوده‌است.

 

رهگذران، با گذر از دروازه مهادمهین و در گستره درون بارو، از دو راه می‌توانستند به مرکز شهر و بازار دسترسی یابند: از راه بخش خاوری کوچه میارمیار و گذرگاهی که ارگ را به بازار می‌رساند، که در سالهای پسین به شکل خیابان فردوسی درآمد؛ و یا از راه بخش باختری کوچه میارمیار و پاساژ. پاساژ خود در برخورد با گذرگاه پیش از بازگشایی خیابان تربیت، از دو راه به بازار می‌رسید: از کوچه انجمن به بازار صفی؛ و یا از گذرگاههای پیشین تربیت و فردوسی به درآیگاه جنوبی بازار.

 

کوچه نعلچیگران، که همچون رشته پیوند دو دروازه مهادمهین و گجیل، راسته کارگاههای ساخت نعل چارپایان بود و از همین‌رو نالچیلار (نعلچیگران) نامیده می‌شد، لبه جنوب باختری و باختری ارمنستان شناخته می‌شد و به اندازه یک رشته خانه های میان خود و بارو از بارو جدامی‌شد. سرتاسر زمینهای بخش باختری بیرون بارو هم، زیر پوشش گورستان گجیل و زمینهای باز ساخته‌نشده نزدیک آن بود.

به این‌سان، پاساژ راستای شهری بااهمیتی بود که ارمنستان در دو سوی آن گسترده بود و بافت شهری، هر آنجا که بایسته بود با گذرگاهی به پاساژ می‌رسید یا از آن دسترسی می‌گرفت. برجسته ترین این گذرگاهها، دو گذری هستند که در باختر پاساژ جای‌دارند و زرگرباشی و آرامیان نامیده می‌شوند. چنانچه درازای پاساژ را، از سر جنوبی آن در برخورد با کوچه نعلچیگران تا سر شمالی آن در برخورد با خیابان تربیت، به سه تکه کم وبیش برابر جداکنیم، کوچه آرامیان در نقطه یک‌سوم شمالی و کوچه زرگرباشی در نقطه یک‌سوم جنوبی به پاساژ می‌پیوندند. کوچه آرامیان، با راستای رو به شمال باختری، پاساژ را از راه کوچه طرلان به میدان انگج می‌پیوست. کوچه زرگرباشی نیز، با راستایی خاوری – باختری، به کوچه نعلچیگران می‌رسید.

دیگر گذرگاه بااهمیت در ارمنستان، کوچه کنسولگری است که با راستای شمالی – جنوبی، از کوچه زرگرباشی جداشده‌است و کوچه آرامیان، کمی بالاتر از میدان طرلان، به آن می‌پیوست. گذرگاه یادشده، پس از میدان طرلان، با همین نام به بازارچه انگج می‌رسید. این بازارچه از خاور به میدان دیک‌باشی و از آنجا به بازار می‌رسید. دنباله باختری بازارچه نیز به میدان انگج و از راه کوچه دروازه به دروازه گجیل می‌پیوست.

 

نام انگج، که در متنهای کهن، همخوان با گویش بومی تبریزیها، انگش و نیز انگشت آمده، به معنای پخشاب یا جای پخش کردن و گرداندن آب از جویی به جوی دیگر است. از این رو می‌توان گمان کرد که میدان انگج، در گذشته بخش باختری هسته کانونی شهر، چنان کارکردی داشته و در گذر زمان به شکل یک مرکز محله بااهمیت درآمده‌است. این میدان، همچون یک فضای شهری مهم، در نقطه برخورد گذرگاههایی شکل گرفته‌است که از سه سوی شمال باختری، جنوب باختری و جنوب، به سه دروازه شهر؛ و از شمال خاوری و جنوب خاوری به بازار می‌رسند.

پس از ویرانی و نابودی باروی شهر در نیمه نخست سده 1300 خورشیدی، بستری که بارو بر روی آن کشیده شده‌بود، رفته رفته به شکل یک گذرگاه درآمد. بخشی از بارو، که در خاور دروازه مهادمهین بود و در گستره امروزی بلوک پاساژ جاداشت، به شکل کوچه‌ای درآمد که بخش خاوری آن (از دروازه تا سر کوچه پاساژ) به همان نام مهادمهین (میارمیار) خوانده می‌شد و دنباله آن در باختر برخوردگاه پاساژ، کوچه استپان خان نام داشت. نیمه خاوری این کوچه درست بر روی بارو جاگرفته بود اما نیمه باختری آن، با جدایی از راستای بارو، با گرای به شمال باختری، به شکل خط راستی در دنباله بخش خاوری کشیده شده‌بود. بخش خاوری این گذرگاه دیرسالترین تکه آن است و با پیش روی به باختر، پیشینه تاریخی آن کوتاهتر می‌شود؛ چندان که یک‌چهارم باختری آن، در سالهای آغازین سده 1300 و پس از آن که گورستان گجیل به شکل باغ گلستان درآمد و زمینهای کنار آن به بافت شهر افزوده‌شد، گشوده شده‌است. این کوچه، نام عکاس نامدار زمان انقلاب مشروطیت، بارون استپانیان را بر خود دارد. استپانیان، با نام آسپان استپانیانس، از نخستین عکاسان تبریز بود و بسیاری از عکسهای رویدادهای آن سالها و سالهای پس از مشروطیت کار اوست. در دوره استبداد صغیر، همه روزه به سنگرها رفته عکس برمی‌داشت. از آن جا که همه را بالام‌جان صدامی کرد، خود او به این نام شناخته شده‌بود. بر پایه یک آگهی در شماره 119 روزنامه انجمن تبریز، عکاسخانه او در جوار مسجد صمصام‌خان جای‌داشته و از رزمندگان مشروطه‌خواه به نیم‌بها عکس برمی‌داشته است.

بلوک

+ يعقوب رشتچيان ; ٧:٢۳ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ۱٧ آذر ،۱۳۸۳